Waarom nog eens een blog over de Goldberg Variaties van Johann Sebastian Bach? Er is al zoveel over gezegd en de variaties zelf zijn al zo vaak gespeeld.
De reden zit in de muziek zelf. En daarom kun je er het beste naar luisteren. Dan blijft er nog genoeg over om er over te praten. Deze opname van het thema maakte ik eind 2020.
Hieronder meer opnames die ik eind 2020 maakte. Alles begint met deze bekende aria. Een compositie die Bach eerder voor het Klavierbüchlein für Anna MagdalenaBach schreef. Is dit een aria die gezongen wordt? Of vooral een dans, een sarabande zoals erboven staat? Ik denk dat je het ook, als diepere laag, als een gesprek kunt opvatten, een dialoog met vragen, twijfel en beloften. In de traditie van Luther, de hervormer waar Bach een enorme bewondering voor had.
Mijn eerste keer
Zo’n 40 jaar geleden hoorde ik deze muziek voor het eerst. Een oom was razend enthousiast over de vertolking van Glenn Gould en zette de plaat op. Ik was zeker onder de indruk, maar niet geraakt. Vooral knap, dacht ik. En vooral onmogelijk om dit zelf ooit te spelen.
Jaren later las ik in een interview met een Nederlandse schrijfster dat zij van Ivo Janssen, de fantastische pianist, het advies kreeg, zelf ook de Goldberg Variaties te spelen. Misschien moet ik het dus ook eens proberen, dacht ik. En zo studeerde ik jarenlang, variaties na variatie. Soms speelde ik alles achter elkaar, met meer vallen dan opstaan. Maar uiteindelijk kwam ik een heel eind. En zo kwam ook ik in de ban van deze muziek, en wil ik er nu ook over schrijven. Want over de kern van deze compositie kan nog wel iets gezegd worden.
Een lange zit
De Goldberg Variaties moet je eigenlijk volledig horen. Dat duurt tusen de 40 en 90 minuten. Glenn Gould sloeg alle herhalingen over, zodat de opname op een langspeelplaat paste. Het is de meest bekende uitvoering maar niet door iedereen de meeste bewonderde.
De cyclus is in 1741 in druk verschenen. Oorspronkelijk heette deze compositie “Clavier Ubung bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veraenderungen vors Clavicimbal mit 2 Manualen” (meer informatie). De partituur laat veel vrijheid toe in interpretatie. Luister maar hoe bijvoorbeeld het tempo bij verschillende uitvoerders verschilt. Een introductie wordt bijvoorbeeld goed gegeven in deze aflevering van De Wereld Draait Door. Helaas wel met het bekende “snel alles doornemen”. En weer wordt niet gesproken over de verhouding van de variaties tot het geheel.
Constructie
Bekend is de Aria, waarop alle 30 variaties op gebaseerd zijn. Deze aria wordt op het eind herhaald.
De aria kun je eindeloos vaak spelen, de muziek verveelt niet. Het akkoordschema (hier vereenvoudigd weergegeven) is de basis waarop alle variaties zijn gecomponeerd..
Je ziet dat er 32 maten zijn. Dat getal komt terug in het totaal: 2x de Aria (aan het begin én het eind) en er tussen de 30 variaties. Wat niet vaak te lezen is in de artikelen over dit werk, heeft Murray Perahia in de bijsluiter van zijn dubbel-cd van de Goldberg variaties verteld: alle 30 variaties corresponderen met het respectievelijke onderdeel van de aria. De eerste variatie “vertegenwoordigt” maat 2, de tweede variatie maat 3 enz. Zo is de “Ouverture” gelinkt aan maat 15, het begin van deel 2 van de aria. De aria’s horen dus bij dezelfde structuur (maat 1 en 32) als bij een perfecte caleidoscoop.
Nogmaals : de 32 maten met “hetzelfde” verhaal, komen telkens terug in iedere variatie.
Aria met 30 variaties
Over de Aria
Misschien is het ver gezocht maar toch lijkt het of Bach in de eerste 2 noten al een samenvatting maakt. Net als de aria op het eind herhaald wordt, klinkt de tweede noot nog eens. En ook daar is het geen herhaling maar een voortzetting: een uitnodiging om de volgende stap te zetten. En daarna, in maat 3 weer “herhaling” of beter: een antwoord op maat 1 & 2. Deze dialoog hoor je weinig terug in interpretaties: de aria wordt soms zo traag en meditatief gespeeld dat het soms een slaapverwekkende introspectie wordt. Terwijl het in de context van een Lutherse kerk een gesprek kan worden: ‘Adam, waar ben je?’, met een twijfelde reactie daarop. Of in abstracte zin: hoe de theorie (deel 1 van de Aria) wordt gerealiseerd in de praktijk (deel 2).
Over Variatie nr 1
Maat 2, waar deze variatie een uitvergroting van is, bevestigt de vraag van het begin van de Aria en rondt deze af. Het is een variatie als een energieke start. Zoals bij iedere variatie wordt hetzelfde akkoordschema aangehouden als van de Aria. Deze opname van mij mist nog de extra pit die ik er in wilde leggen, dat lukte – na mijn herseninfarct – helaas niet meer.
Over Variatie nr 2
De tweede variatie lijkt een voorzichtige respons, bijna een excuus om aarzelend verder te gaan. Het verwijst naar maat 3, de herhaling van het thema of liever het antwoord op de vraag of oproep. De eerste 15 variaties zijn minder duidelijk te benoemen.
Over Variatie nr 3
Wat wel overal vermeld staat, is dat Bach iedere derde variatie als een canon componeerde. De eerste canon (hieronder) is zoals “Vader Jacob” een herhaling van de melodie. Wel op zo’n manier dat het bijna niet opvalt. Bij iedere volgende canon wordt het interval tussen de stemmen groter. Deze variatie is positiever van karakter dan de vorige maar is ook heel lyrisch.
Over Variatie nr 4
Hier, verwijzend naar maat 5 (terug naar de grondtoon) van de Aria, is deze variatie enorm energiek en opbeurend. Het lijkt een kleine optocht met veel syncopen die langs trekt en uitnodigt om mee te stappen.
Over Variatie nr 5
Mijn onderstaande versie zou ik nu sneller spelen (als ik zou kunnen) maar mag ook niet alleen virtueus lijken. Het is een intens mechanisme waarbij telkens in iedere maat de laatste kwartnoot ons mee neemt naar de volgende maat. De belofte die net begonnen is in de Aria (maten 5 t/m 8) voorspelt al de terugkeer naar de tonica en heeft nog alle vrijheid om in verwondering te “tintelen”.
Over Variatie nr 6
Troost lijkt me op deze variatie van toepassing. Met de bas die stuwend steun biedt komt bijv. de sol in maat 9 bevrijdend over. Het is trouwens de tweede canon “alla Seconda”.
Over Variatie nr 7
Verrassend licht, speels en dansachtig (“in het tempo van een gigue”) laat Bach ons in deze variatie horen hoe moeiteloos hij kan veranderen van uitdrukking. De rijkheid van het evangelie zal hij vermoedelijk ook hebben willen uitdrukken. Ook voor hen die de muziek louter als muziek willen benaderen, kunnen volgens mij niet om deze, voor Bach zeker, bestaande dimensie.
Over Variatie nr 8
Deze variatie slaat op het begin van slot van deel 1 van de Aria (maat 9). Als aankondiging van intens trieste gedeelte van daarna (maten 24 t/m 26) gaan we al richting het mi minor (E klein) akkoord ( in maat 11). Deze variatie lijkt de complexiteit (van de kruisgang?) in te leiden, d.m.v. tegenstellende bewegingen die in elkaar verwezen zijn. Beneden komt boven en omgekeerd, symbolischer én barokker kan het niet.
Over Variatie nr 9
Deze variatie (de derde canon) kan daarna verstild en intiem klinken als een gebed. Het lijkt een meerstemmige bewerking van een koraal.
Over variatie nr 10
Onverwachts misschien zet Bach hier een fuga neer, met de strakke structuur waardoor het lijkt te verwijzen naar de strenge leer van de farizeeën.
